ÜST KADEME KAMU YÖNETİCİLERİ ve KAMU PERSONEL REJİMİNE İLİŞKİN DEĞERLENDİRME - Ümit Işık

Kamu hizmeti, en genel tanımıyla, bizzat devlet ya da diğer kamu tüzel kişileri tarafından ya da bunların gözetim ve denetimleri altında, kanunun belirlediği sınırlar içinde oluşturulan genel ve ortak gereksinmeleri karşılamak, kamu yararı ya da çıkarını sağlamak için yapılan ve topluma sunulmuş bulunan sürekli, düzenli ve eşitlik ilkesine uygun etkinlikler olarak tanımlanmaktadır.

Bir çok nedene bağlı olarak kamu hizmetlerinin çeşitlenmesi kamu idarelerinin yapılarında da değişikliği gerektirmektedir. Kamunun yapılanması denildiğinde kamu hizmetlerinin önem ve çeşidine göre en etkili ve verimli olabilecek yapılar akla gelmektedir. Bu yapıların istenilen amaca hizmet edebilmesi ise uzman kadrolarla mümkündür.

1-Kariyer ve Liyakat

Devlet personel rejimin temeli olan 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 3 üncü maddesinde personel rejimine ilişkin ilkeler belirlenmiş ve “Devlet memurlarına, yaptıkları hizmetler için lüzumlu bilgilere ve yetişme şartlarına uygun şekilde, sınıfları içinde en yüksek derecelere kadar ilerleme imkanını sağlamaktır.” denilerek kariyer sistemi devlet memurluğunun temel ilkelerinden birisi olarak kabul edilmiştir. Bu ilkenin sonucu olarak devlet memurları bulundukları görevde yaptıkları çalışmalar ve kıdemleri esas alınarak yükselmesi öngörülmüştür. Yükselmede “öğrenim derecesi” ve “memurluk kıdemi” temel belirleyici unsur olup her bir memur çalışmış olduğu süreye bağlı olarak bu ilkeye göre yükseleceği beklentisine bağlı bir motivasyonla çalışmasını sürdürmektedir.

Yine 657 sayılı Kanunun aynı maddesinde belirlenen ilkelerden diğeri de “Layık olma” kökünden gelen “Liyakat” sistemidir. Kanun maddesine göre Liyakat:

“Devlet kamu hizmetleri görevlerine girmeyi, sınıflar içinde ilerleme ve yükselmeyi, görevin sona erdirilmesini liyakat sistemine dayandırmak ve bu sistemin eşit imkanlarla uygulanmasında Devlet memurlarını güvenliğe sahip kılmaktır.” şeklinde tanımlanmıştır.

Son yıllarda devlet memurluğunun temeli olan liyakat ve kariyer ilkelerinin fazlasıyla geri plana itildiği ve buna bağlı olarak kamuya yapılan üst düzey atamalarda liyakat ve kariyer ilkesinin dışında farklı kaygılar ön plana çıktığı görülmektedir.

2-Yeni Sistemde Üst Kademe Kamu Yöneticileri

Anayasada 2017 yılında yapılan değişiklikle Cumhurbaşkanının görev ve yetkilerini düzenleyen 104 üncü maddesinde Cumhurbaşkanına;

“Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevlerine son verir.

Üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevlerine son verir ve bunların atanmalarına ilişkin usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler.

Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. (…)”

görev ve yetkileri verilmiştir. Aynı maddede, Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamayacağı, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunlarda farklı hükümler bulunması halinde, kanun hükümlerinin uygulanacağı, Türkiye Büyük Millet Meclisinin aynı konuda kanun çıkarması durumunda, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümsüz hale geleceği de düzenlenmiştir.

Anlaşılacağı üzere kamu yönetim sisteminde bürokratik oligarşinin gücünün kırılması, kamu yönetiminde daha hızlı karar alınması ve kamu yönetiminin daha etkin bir yapıya kavuşturulması amacıyla yola çıkan Türk tipi başkanlık diye de adlandırılan sistemde kamuya yapılacak üst düzey kamu görevlilerinin ataması da tek başına Cumhurbaşkanının yetkisine bırakılmıştır.

Anayasanın 128 inci maddesinde ise;

“Devletin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür.

Memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir. Ancak, malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır.

Üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esasları, kanunla özel olarak düzenlenir.”

hükmüne yer verilmiştir.

Anayasanın getirdiği düzenlemeye bakıldığında, memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri ve üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esaslarının, kanunla özel olarak düzenleneceği anlaşılmaktadır.

657 sayılı Kanuna göre liyakat ve kariyer sistemi devlet memurluğunun temelidir. Özelikle kariyer sistemin zayıflaması halinde yetenekli ve uzmanlığı olan memurların geri plana çekilerek kamu idaresinin iş bilmez yöneticilerin eline bırakılması söz konusudur. Bu nedenle ehliyet ve liyakatın öncelenmesi ve bu ilkelerin kalıcı kurallarını belirlemeye yönelik yeni yapıların oluşturulması gerekmektedir.

3-375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname

703 sayılı “Anayasada Yapılan Değişikliklere Uyum Sağlamak Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında KHK”nın 178 inci maddesiyle 375 sayılı KHK’ya Ek Madde 35 eklenmiştir.

09.07.2018 tarihinde yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte üst kademe kamu yöneticileri atama ve görevden alma yönündeki Anayasal yetki, 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye eklenen 35. Ek maddeyle yasal bir zemine oturmuştur. En son 08.05.2025 tarihli ve 7547 sayılı Kanunun 28 inci maddesiyle değiştirilen anılan Kararnamenin 35. Ek Maddesine göre; üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinde yer alan şartları taşımak kaydıyla 657 sayılı Kanunun atanma, sınavlar, kademe ilerlemesi ve derece yükselmesine ilişkin hükümleriyle bağlı olmaksızın atama yapılabilecektir.

Anılan maddenin dokuzuncu fıkrasının ilgili hükmü saklı kalmak kaydıyla, ilgili fıkraya göre açıktan atananlardan görevi sona erenlerin veya görevden alınanların memuriyetle ilişikleri kesilmektedir.

35 inci Ek Maddenin 9 uncu fıkrası, Kamu görevlileri arasından üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine atananlardan bahsetmekte ve bunların görevden ayrılmaları veya alınmaları halinde hangi kadrolara atanacağını düzenlemektedir

Ancak 9 uncu fıkranın devamında ise açıktan (kamu dışından) atanan yönetici kadro, pozisyon veya görevlerinden alınan veya görevleri sona erenler hakkında, bir ay içinde talepte bulunmaları halinde, sekizinci fıkraya göre (tazminat ödenip ödenmemesi ve tazminat miktarı ile buna ilişkin diğer hususların Cumhurbaşkanınca belirleneceği belirtilmiş ve 2 sayılı CBK’ın 6 ncı maddesinde bu oranlar belirlenmiştir.) ödeme yapılmamak kaydıyla (a) bendinin (Kamu görevlileri arasından üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine atananlar) uygulanabileceği belirtilmiştir. Bunlardan talepleri uygun görülmeyenlerin memuriyetle ilişikleri kesilecektir.

35 inci ek maddenin 9 uncu fıkrasının (a) bendi ise “Ek göstergesi bakanlık genel müdürü dengi ve daha yüksek tespit edilen üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerinden alınanlar veya görevleri sona erenler, Cumhurbaşkanlığına bağlı, ilgili, ilişkili kurum ve kuruluşlarda müşavir veya danışman kadro veya pozisyonlarına ya da bakanlıkların merkez teşkilatlarında bakanlık müşaviri unvanlı kadrolara,”

şeklinde olup böylece kamu dışından atananlara da memuriyete devam imkanı sağlanmıştır.

Yine açıktan atanan “bakan yardımcılarından görevden alınan veya görevleri sona erenler hakkında sekizinci fıkraya göre ödeme yapılmamak kaydıyla (a) bendi, atama hakkından feragat edenler hakkında ise sekizinci fıkra(tazminat) hükümleri uygulanır.” denilerek bunlar için de aynı imkan sağlanmıştır.

Anılan maddenin devamında belirtilen üst kademe kamu yöneticiliğine atananların, görev sürelerinin sona erdiği veya görevden alındıkları tarihte emeklilik aylığı bağlanmasına hak kazanmış olmaları şartıyla, dokuzuncu fıkrada belirtilen kadro veya pozisyonlara atanmak yerine yaş haddini beklemeksizin emekli olmaları durumunda, emeklilik ikramiyeleri hizmet süreleri dikkate alınarak yüzde elli fazlasına kadar ödenebilecektir. Bu fıkranın uygulanmasına ilişkin tazminat ödenip ödenmemesi ve tazminat miktarı ile buna ilişkin diğer hususların Cumhurbaşkanınca belirleneceği belirtilmiş ve 3 sayılı CBK’ın 6 ncı maddesinde bu oranlar belirlenmiştir.

4- 3 sayılı Üst Kademe Kamu Yöneticilerinin Atanmalarına İlişkin Usül ve Esaslar İle Kamu Kurum Ve Kuruluşlarında Atama Usülleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi

Yukarıda açıklanan 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 35. Ek maddesinde belirtilen “Üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine atanabilmek için Cumhurbaşkanlığı kararnamesinde belirtilen şartları taşımak gerekir.” amir hükmüne bağlı olarak konunun detayları Cumhurbaşkanlığı kararnamesinde düzenlenmiştir.

Bu çerçevede Kararnamenin eki (I) sayılı cetvelde gösterilen üst kademe kamu yöneticilerinin atanmalarına ilişkin usul ve esaslar ile kamu kurum ve kuruluşlarında atama usullerini belirlemek amacıyla 3 sayılı “Üst Kademe Kamu Yöneticilerinin Atanmalarına İlişkin Usûl ve Esaslar İle Kamu Kurum Ve Kuruluşlarında Atama Usülleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi” yayımlanarak üst yönetici atama ve görevden almanın şartları belirlenmiştir.

Kararname eki (I) sayılı Cetvel, Vali, Genel Müdür vs. ve düzenleme/denetlemeye ilişkin üst kurulların Başkanlarını düzenlemiştir. 3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin (I) sayılı cetvelindeki kadroların ortak özelliği, bunların kural olarak “üst kademe kamu yöneticisi” niteliğinde kabul edilen ve Cumhurbaşkanının doğrudan atama yetkisi kapsamında bulunan görevler olmasıdır.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde temel esaslardan biri, üst kademe kamu yöneticilerinin bizzat Cumhurbaşkanı tarafından atanmasıdır.

3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi öncesinde Kamuda üst kademe yönetici ataması için özel bir düzenleme bulunmamakla birlikte bu dönemde en önemli kriter atanacak olan kişilerin devlet memuru olmasıydı.

Bu şekilde bir atamanın yapılabilmesi için devlet memurunun;

a) Ek göstergesi 5300 ve daha yukarıda olanlar (Genel müdür vs.) için en az 12 yıl,
b) Daire başkanı, genel müdür yardımcısı, kurum başkan yardımcısı vb. kadrolar için en az 10 yıl,
c) Şube müdürü, müdür yardımcısı, şef gibi kadrolar için en az 8 yıl,

hizmeti bulunması ön koşul olarak kabul edilmekteydi. Daha önceki uygulamalarda da siyasi atamalar mümkün olmakla birlikte ifade ettiğimiz üzere atamaların devlet memurları arasından ve bu süreleri taşıması gerekliliği bulunmaktaydı.

Ancak 3 sayılı CB Kararnamesinin 2 nci maddesinin 2 nci fıkrasında, bu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine ekli (I) ve (II) sayılı cetvellerde yer alan kadro, pozisyon ve görevlere Cumhurbaşkanı kararıyla atama yapılacağı, bu cetvellerde sayılmayan kadro, pozisyon ve görevlere, ilgili Cumhurbaşkanı yardımcısı, bakan veya atamaya yetkili amirler tarafından atama yapılacağı düzenlenmiştir.

Anılan Kararnamenin 3 üncü maddesinde ek (1) sayılı cetvelde yer alan üst kademe kamu yöneticisi olarak atanma şartları;

a) 657 sayılı Kanunun 48 inci maddesinde sayılan genel şartları taşımak.
b) En az dört yıllık yükseköğrenim mezunu olmak.
c) Kamuda ve/veya sosyal güvenlik kurumlarına tabi olmak kaydıyla uluslararası kuruluşlar ile özel sektörde veya serbest olarak en az beş yıl çalışmış

şeklinde belirlenmiştir.

Yukarıda yer verilen şartlara bakıldığında açıktan atanan üst kademe kamu yöneticisi sayılan genel müdür ve üstü görevler için (II sayılı cetvel dışında) beş yıllık çalışma süresi yeterli sayılmış ve bu çalışma süresinin sadece kamuda geçmesi değil uluslararası kuruluşlarda ya da özel sektörde geçmiş olması da yeterli sayılmıştır.

Dolayısıyla, I sayılı cetvelde yer alan üst kademe kamu yöneticilerinin devlet memuru ya da daha geniş bir kavramla kamu görevlisi olması şart olmayıp özel sektörden de atama yapılabilmesinin yolu açılmış ve yıllarca devam eden “kapalı kariyer sistemi” terkedilmiştir.

375 sayılı Kararnamenin Ek 35 inci maddesi ve 3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin analizi yapıldığında;

-Üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine atanabilmek Cumhurbaşkanlığı kararnamesine bağlanmıştır.

-Üst kademe kamu yöneticisi olarak atanabilmek için devlet memuru olma şartı kaldırılmış ve uluslararası kuruluşlar ile özel sektörde veya serbest olarak çalışanlara da üst kademe kamu yöneticisi olma imkanı getirilmiştir.

-Üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine atananlar, atandıkları kadro, pozisyon ve görevlerde 657 sayılı Kanunun ve diğer kanunların sözleşmeli personel çalıştırılması hakkındaki hükümlerine bağlı olmaksızın sözleşmeli olarak da çalıştırılabilmesi ve sözleşme taban ve tavan ücretlerinin Cumhurbaşkanı tarafından belirlenmesi sağlanmıştır.

-Kamu görevlisi olmayanlar arasından üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine atananlardan görevleri sona eren veya görevden alınanlara tazminat ödenmesi ve tazminat miktarı ile buna ilişkin diğer hususların Cumhurbaşkanınca belirlenmesi sağlanmıştır.

– Kamu görevlileri arasından üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine atananlardan; Ek göstergesi bakanlık genel müdürü dengi ve daha yüksek tespit edilen üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerinden alınanların veya görevleri sona erenlerin, Cumhurbaşkanlığına bağlı, ilgili, ilişkili kurum ve kuruluşlarda müşavir veya danışman kadro veya pozisyonlarına ya da bakanlıkların merkez teşkilatlarında bakanlık müşaviri unvanlı kadrolara atanma imkanı getirilmiştir.

– Kamu personeli olmayanlar arasından ek göstergesi bakanlık genel müdürü dengi ve daha yüksek tespit edilen üst kademe kamu yöneticisi kadro, pozisyon ve görevlerine açıktan atanıp daha sonra bu görevlerden alınanlar veya görevleri sona erenlerin, bir ay içinde talepte bulunmaları halinde, Cumhurbaşkanlığına bağlı, ilgili, ilişkili kurum ve kuruluşlarda müşavir veya danışman kadro veya pozisyonlarına ya da bakanlıkların merkez teşkilatlarında bakanlık müşaviri unvanlı kadrolara atanabilmeleri imkanı getirilmiştir. Diğer bir ifadeyle devlet memuru olmayan kişilerin belli bir süre üst kademe kamu yöneticiliği yapması halinde memur statüsüne girmesi sağlanmıştır.

-Bakan yardımcılarının görevden ayrılması ve talepleri halinde kamuda memur olarak kalmaları imkanı getirilmiştir.

Dolayısıyla 375 sayılı Kararnamenin Ek 35 inci maddesi ve 3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle ek göstergesi bakanlık genel müdürü dengi veya daha yüksek tespit edilen ve kamu personeli olmayan kişilerin memur olmasının yolu açılmıştır.

Esasen 657 sayılı Kanunda yer verilen ve kariyer yapının delinmesine yol açan istisnai memurluk uygulamasının genişlemesine yol açan bu değişiklikler liyakatın da zamanla erozyona uğramasına yol açacaktır. Bu uygulamanın ilke ve kurallara bağlanmadan uygulanması ülkemizde her dönem sıklıkla ve yoğun bir şekilde rastladığımız partizanlık boyutundaki atamalara daha da artırarak uzun vadede kamu yönetiminde çalışma barışını da bozucu etkileri olacaktır.

Öte yandan bu sistemde, Bakanların, birlikte çalışacağı Bakan yardımcısı, genel müdür gibi üst düzey kamu yöneticilerini hukuken seçme şansı kalmamıştır. Bu durum, Bakan ve yöneticiler arasında uyum sorunu da yaratabilecektir. Yine bu durum Bakanın da etkisini azaltan bir husustur.

Sistem değişikliği öncesinde de üst kademe yöneticiliklerine atanma aşamalarında bir süzgeç görevi görecek bir üst kurulun olmaması ve sadece hizmet süreleri üzerinden değerlendirme yapılması, atananların görev sürelerinin ve görevden alınanların hangi kadrolara atanacağının belli olmaması gibi hususlar eleştirilen konular arasında yer almıştır. Bu amaçla öncelikli olarak aşağıda açıklayacağımız üst düzey atamaların değerlendirileceği Kurumsal bir üst yapının oluşturulması kariyer yapının korunması için gerekli görülmektedir.

Zira, yeni sistemde bütün üst düzey yöneticilerin atanması Cumhurbaşkanına bırakılarak geniş bir yetki ve takdir hakkı bir kişiye verilmiştir. Bu sistemde üst kademe yöneticilerin atanması ve görevden alınmasında süreç hızlanmış, ancak meclis bu konuda yetkisiz kalmıştır. Bu atamalarda Meclisin de onayı sağlanarak millet iradesini atamalara yansıtacak bir denetim mekanizmasının kurulması açısından uygun olacağını değerlendirilmektedir. Neticede ülkenin kaderini belirleyecek üst düzey kamu yöneticilerinin milletin vekilleri tarafından seçilmesine yönelik bir süzgeç oluşturulması liyakat sahibi kişilerin seçilmesinde bir yöntem olabilecektir.

3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin personel rejimine getirdiği yeniliklerden birisi ve en önemlisi Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine ekli (I) sayılı cetvelde yer alanların görev süresinin, atandıkları tarihte görevde bulunan Cumhurbaşkanının görev süresini geçemeyeceği ve Cumhurbaşkanının görevi sona erdiğinde, bunların görevinin de sona ereceği kuralıdır. Esasen siyasi iradenin tercihi olan bu atamaların yeni bir siyasi iktidarın gelmesiyle son bulması yeni sistemde yerinde bir düzenleme olarak görülebilir. Sonuçta her siyasi irade kendi politikalarını benimseyen ve uygulayacak olan kişilerle çalışma imkanına sahip olması makul görülmelidir. Ancak kariyer yapının kurumsallaşması, ehliyet ve liyakata uygun atamalar yapılması halinde böyle bir uygulamaya ihtiyaç olmayabilecektir.

Devlet memurluğunun temelini oluşturan kariyer ve liyakat ilkelerinin daha güçlendirilmesi adına aşağıda sunacağımız değerlendirmelerin önemli olduğunu düşünüyoruz.

a) Kamu Kurumlarında İşe Giriş ve Yükselmede Eşitlik Temel İlke Olmalıdır.

Kamu idarelerine yön veren ve idarelerin etkin çalışmasını sağlayanların kamu görevlileri olduğu gerçeği karşısında bu görevlere en nitelikli personelin alınması öncelik olmalıdır. Bu amaçla kariyer meslek olan uzman kadroların sayısının arttırılarak Bakanlıklar ve diğer kamu kurumlarında görevlerin uzmanlar eliyle yürütülmesi amaç edinilmelidir.

Kamu kurumlarında yükselmelerin ise tüm kadrolar için yazılı kurallara bağlanarak kamu görevlilerin yükselmesinin şartları açık bir şekilde belirlenmelidir.

Bu amaçla “Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Esaslarına Dair Genel Yönetmelik” kapsamına müdür dışında daire başkanı ve genel müdür yardımcıları da anılan Yönetmelik kapsamına alınarak bu kadrolar için de sınav şartı yanında atamalara ilişkin objektif ölçütler getirilmelidir.

Bu düzenlemelerde, Genel müdür yardımcılarının da kurum içindeki daire başkanları arasından seçilmesi ilke olarak kabul edilmelidir.

b) Bakanlıklarda “Üst Kademe Kamu Yöneticiliğine Hazırlık Eğitim Kurulu” Oluşturulmalıdır.

Kamu idarelerinde atanacak üst kademe yöneticilerinin belirlenmesinde ve eğitilmelerinin sağlanmasında, personelin çalıştığı kurumdaki performansının ve niteliklerinin değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu Kurulun ilgili kurumdaki birim amirlerinden oluşması ve yapılacak değerlendirmelerde kamu hizmeti süresi ve öğrenime dair genel kurallar yanında atanacak kadrolara uygun özel nitelikler aranmalı ve bunların somut kurallara bağlanması gereklidir. Bu çerçevede, üst kademe yöneticilik kavramı açık olarak tanımlanmalı ve hangi kadronun üst kademe olduğuna karar verilmelidir.

657 sayılı DMK’nın 215 inci maddesinde yer alan “Her kurumda, yetiştirme faaliyetlerini düzenlemek, yürütmek ve değerlendirmekle görevli bir ‘Eğitim birimi’ kurulur. Birden çok birim kurulan kurumlarda bunlardan biri ‘Merkez Eğitim Birimi’ adını alır.” hükmündeki “Eğitim Birimleri” nin görev ve sorumlulukları kapsamında yapılacak düzenlemelerle bu birimlerin daha işlevsel ve kurumsal hale getirilmesi mümkündür.

Bu kurul tarafından belirlenecek ve eğitime alınacak adayların objektif kriterlere göre ehliyet ve liyakate sahip adaylar arasından seçilmesine özen gösterilmeli ve Kurul, Akademiye seçilecekler için ilk basamak görevi görmelidir.

c) Devlet Üst Kademe Kamu Yöneticisi Yetiştirme Okulu/Akademisi Açılmalıdır.

Anayasanın 128 inci maddesinde, üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esaslarının, kanunla özel olarak düzenleneceği belirtilmiştir. Dolayısıyla üst kademe yöneticisi olarak atanacak olanların ve/veya atanmalarından sonra yetiştirilmeleri gerekmektedir. Kamu kaynaklarının verimli kullanımı, kamu kurum ve kuruluşlarının etkin yönetilerek kaliteli hizmet üretip amaçlanan hedeflerine ulaşabilmesi için üst düzey kamu yöneticilerinin yetiştirilmeleri özel önem arz etmektedir. Esasen üst kademe yöneticilerinin atanmadan önce yetiştirilmesi ve başarılı olanların atamalarının yapılması liyakat ilkesine daha uygun bir atama şekli olacaktır.

Kaldırılmış olan TODAİE’nin üstlendiği kamu görevlilerinin yönetim alanında uzmanlaşmalarını sağlamak, kamu görevlilerinin bilgilerini modern yönetim ilke ve tekniklerine göre arttırmak ve eksiklerinin tamamlanması için gerekli tedbirleri almak, teşvik ve destek sağlayarak kamu yönetiminin çağdaş düşünceler çerçevesinde gelişmesine yardımcı olma gibi görevleri de yerine getirecek yeni bir yapıya ihtiyaç vardır.

Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü (TODAİE) ve ayrıca Devlet Personel Başkanlığı ve Milli Güvenlik Akademisi gibi kurumlar (kaldırılmadan önce) bir ölçüde bu işlevi yerine getirmekteydi. Kaldırılan bu kurumların görevlerini yapacak tek bir kurumun oluşturulması uygun olacaktır.

657 sayılı DMK’nın 214 üncü maddesinde yer alan “Devlet memurlarının yetişmelerini sağlamak, verimliliğini artırmak ve daha ileriki görevlere hazırlamak amacıyla uygulanacak hizmet içi eğitim, Devlet Personel Başkanlığı tarafından ilgili kurumlarla birlikte hazırlanacak yönetmelikler dahilinde yürütülür.” şeklinde mülga Devlet Personel Başkanlığına verilen görevin oluşturulacak yeni yapıyla işler hale getirilmesi gerekmektedir.

Yine kaldırılmış olan Devlet Personel Başkanlığının görevleri arasında sayılan;

Kamu görevlilerinin yetiştirilmesi ve hizmet içi eğitimleri için gerekli eğitimlerin verilmesi amacıyla ilgili kurumlarla işbirliği içinde gerekli düzenlemelerin yapılması,
Üst düzey kamu yöneticilerinin eğitilmeleri konusunda da diğer kamu kurum ve kuruluşları ile koordinasyon sağlanması,
Kamu görevlilerinin bir üst göreve hazırlanmaları için eğitim planlamalarının yapılması, uygulanması ve takip edilerek değerlendirilmesi,
Millî Güvenlik Akademisi Komutanlığının yerine kurulan Milli Savunma ve Güvenlik Enstitüsü ile işbirliği içinde devletin milli güvenlik politikası ve politikayı etkileyen unsurlar üzerine eğitimlerin verilmesi,

görevleri oluşturulacak bu yeni Okul/Akademi tarafından yerine getirilmelidir.

Önerdiğimiz bu yeni Okula/Akademiye alınacak öğrencilerin seçimi yazılı kurallara bağlanmalıdır. Bu adayların Kamuda çalışmış olmaları ve Bakanlıklarda oluşturulacak “Üst Kademe Kamu Yöneticiliğine Hazırlık Eğitim Kurulu” değerlendirmesinde başarılı olması temel kriter olmalıdır. Adayların görev yaptığı kurumla ilgili eğitim alması ve eğitim sonunda da çalıştığı kurumun üst yönetici adayları arasında yer alması sağlanmalıdır.

ç) İstisnai Memurluk Kadroları Sınırlandırılmalıdır

İstisnai memurluk 657 sayılı Kanunun atanma, sınavlar, kademe ilerlemesi ve derece yükselmesine ilişkin hükümleriyle bağlı olmaksızın tahsis edilmiş derece aylığı ile memur atanabilme imkanı sağlayan ve kariyer yapının dikkate alınmadığı kamu görevine atanma şeklidir.

Kapsamı çok genişletilmiş olan ve kariyer yapının bozulmasına yol açan istisnai memurlukların sınırlandırılması ve bu görevlere devlet memurları arasından liyakate göre atama yapılması sağlanmalı, bu görevlerin kamuya sınavsız şartsız memur alımının kapısı olarak kullanılmasının önüne geçilmelidir.

d) Bağımsız ve Tarafsız Bir Denetim Sistemi Kurulmalıdır.

3046 sayılı Kanunun mülga 22 nci maddesinde, “Müsteşar, bakanın emrinde ve onun yardımcısı olup bakanlık hizmetlerini bakan adına ve bakanın direktif ve emirleri yönünde, … düzenler ve yürütür. Bu amaçla bakanlık teftiş kurulu hariç bakanlık kuruluşlarına gereken emirleri verir ve bunların uygulanmasını gözetir ve sağlar. (…)” hükmüne yer verilmişti.

Mülga kanun maddesinden Teftiş Kurulu Başkanlığına, Bakan dışında hiçbir makamın talimat veremeyeceği anlaşılmaktadır. Ancak Bakanlıkların Teftiş Kurullarına ilişkin yapılan değişikliklerle, alt üst ilişkisi olan denetim birimlerinin birleştirildiği, bazı denetim birimlerinin uzman hale getirildiği, unvanlarının değiştirildiği ve buna benzer düzenlemelerle denetim birimlerinin etkisizleştirildiği ve liyakata dayalı yapısının bozulduğu bilinmektedir.

Teftiş Kurulları, idarelerce daha önce tespit edilen amaçlara verimlilik, etkinlik ve tasarruf ilkelerine uygun bir şekilde ulaşılıp ulaşılmadığı, idarenin iş ve işlemlerinin kanunlara ve iç düzenlemelere uygunluğunu denetleyen birimlerdir. Kamu kurum ve kuruluşlarının siyasi kaygılardan uzak objektif bir şekilde denetlenmesi ve sorumluluğu olanların ortaya çıkarılabilmesi adına her türlü etkiden uzak bağımsız bir üst denetim birimine ihtiyaç olduğu açık bir şekilde anlaşılmıştır. Zira, idarenin kontrolünde olan bir denetim biriminin bağımsız ve etkili bir denetim yapması mümkün değildir. Bu kapsamda teftiş kurullarının sağlıklı bir denetim yapması her türlü etkiden uzak bağımsız bir yapıya kavuşmasıyla mümkündür.

Merkezi denetim olarak Bakanlık teftiş kurulları yanında TBMM’ye veya Cumhurbaşkanlığına bağlı yeni bir Anayasal idari yapı olarak (Devlet Denetleme Kurulu yeniden yapılandırılarak) “Devlet Teftiş Kurulu” oluşturulmalıdır. Denetim sisteminin amacı idarede adaletin tesisi olduğu düşünüldüğünde oluşturulacak yeni yapıda “Cumhuriyet Müfettişleri”ne bir kısım savcı yetkileri tanınarak denetim sisteminin daha etkin ve bağımsız olması sağlanmalıdır. Zira idaredeki yolsuzlukların soruşturulması en az adli olayların soruşturulması kadar önemlidir.

SONUÇ OLARAK;

Kamu hizmetlerinin etkin ve verimli bir şekilde sunulabilmesi için kamu kurumlarının yeniden yapılandırılmasının tek başına etkili olmayacağı, yeniden yapılandırmayla birlikte kamu personelinin özlük ve mali haklarının iyileştirilmesi yanında liyakat ve kariyer sisteminin yeniden işler hale getirilmesi ve görevlerin ehliyet sahiplerine verilmesinin sağlanması gerekmektedir. Bu çerçevede;

Devlet memurluğuna girişlerde halen olduğu gibi merkezi sınav sistemi uygulanarak kamu hizmetlerinin uzmanlar eliyle yürütülmesi ve görevde yükselmelere ilişkin mevcut yapıdaki -bakan yardımcıları dışındaki- tüm kadrolara atamalara ilişkin ilke ve kurallar yasal bir çerçeveye bağlanması gerektiği,
Siyasilere sınavsız/şartsız kamuya memur alımının yolunu açan ve liyakat sistemini ortadan kaldıran istisnai memurluğun olabildiğince sayısının azaltılması ve bu göreve getirilenlerin görevden alınması halinde memuriyetle ilişkileri kesilerek kariyer sisteme işlerlik kazandırılması gerektiği,
Anayasanın ilgili hükmü gereği üst kademe kamu yöneticilerinin yetiştirilmesi için “Üst Kademe Kamu Yöneticisi Yetiştirme Okulu/Akademisi” açılmasının zorunluluk olduğu,
Kurum içindeki personelin yükselmesinde etkili ve belirleyici olmak üzere ve üst kademe kamu yöneticilerinin belirlenmesinde objektif kriterlere göre seçim yapılması için Bakanlıklar bünyesinde “Üst Kademe Kamu Yöneticiliğine Hazırlık Eğitim Kurulu” oluşturulmasının yerinde olacağı,
Kamudaki yolsuzluk ve usulsüzlüğün önüne geçilebilmesi için Bakanlıklardaki Teftiş Kurulu Başkanlıklarının güçlendirilmesi ve ayrıca Cumhurbaşkanlığı veya Meclis adına görev yapan “Devlet Teftiş Kurulu” benzeri bir üst yapının oluşturulması gerektiği,
Merkez Bankası, Rekabet Kurumu gibi bağımsız kurum ve kuruluşların özerkliğinin korunabilmesi adına Başkanlarının meclis tarafından seçilmesinin sağlanması gerektiği,
Üst Kademe Kamu yöneticilerinin açıkça tanımlanması ve bu görevlere devlet memurluğu dışından atama yapılmasının yolunu açan düzenlemelerin değiştirilmesi gerektiği,
Bakanlıkların siyasileşmesine yol açan Bakan Yardımcılığı kadrolarının kaldırılarak Müsteşarlık siteminin yeniden tesis edilmesi gerektiği,

Değerlendirilmektedir.